Vatandaşlık 2. Temel Hukuk Kavramları 9
12 Aralık 2014 Cuma
Kamu Hakları ve Özel Haklar
Kamu Hakları ve Özel Haklar
Kamu hakları ve özel haklar kpss vatandaşlık dersinde
hakkın türleri içinde işlenmektedir. Hakkın türleri kamu hakları ve özel haklar
olarak 2 alt başlıkta incelenmektedir. Kamu hakları da özel nitelikli kamu
hakları ve genel nitelikli kamu hakları olarak ikiye ayrılmaktadır. Öncelikle kamu
haklarını inceleyelim.
Kamu Hakları
Kpss vatandaşlık dersinde hakkın türleri içinde kamu
hakları 2’ye ayrılmaktadır.
Özel
Nitelikli Kamu Hakları: Belli
kişilerle kamu kuruluşlarındaki ilişki sonucu olarak ortaya çıkan haklardır.
Memurun doğum izni, yıllık izi gibi haklar.
Genel
Nitelikli Kamu Hakları: Vatandaşlara
sağlanan haklardır. 3 başlık halinde incelenmektedir.
·
Kişi
Hakları: Özel
hayatın gizliliği, din ve vicdan özgürlüğü vs.
·
Sosyal
ve Ekonomik Haklar: Sendika
kurma hakkı, konut hakkı, eğitim ve öğrenim hakkı gibi haklardır.
·
Siyasal
Haklar: Türk
vatandaşlığı hakkı, dilekçe hakkı, vergi ödevi gibi.
Özel Haklar
Kpss vatandaşlık
dersinde yer alan özel haklar, özel hukuktan doğan haklardır. Kişiler ile
kişiler arasındaki ilişkileri düzenleyen hukuk kurallarından doğan haklardır.
Bu haklara medeni haklar da denir.
Mahiyetlerine
Göre Haklar: Mutlak haklar ve nisbi haklar olmak
üzere ikiye ayrılır.
·
Mutlak
Haklar: Herkese
karşı ileri sürülebilen haklardır.
Eşya üzerindeki ayni haklar, ya da
sanatçının yapıtı üzerindeki fikri haklarmutlak
haklardır.
·
Nisbi
Haklar: Sadece
ilişkide bulunduğumuz diğer kişiye karşı ileri sürülebilen haklardır.
Alacaklı borçlu ilişkisinde, alacaklının borçludan alacağını isteme hakkı
buna örnektir.
Konularına
Göre Haklar:
·
Mal
Varlığı Hakları: Para
ile ölçülebilen , kişilerin maddi menfaatlerini koruyan haklardır.
Telif Hakkı, alacak hakkı vs.
·
Kişilik
Hakları: Para
ile ölçülemeyen, kişilerin manevi menfaatlerini koruyan haklardır.
Bir kişinin şerefi, haysiyeti, ismi, resmi vb.
Kullanımlarına
Göre Haklar:
·
Devredilebilen
Haklar: Başkalarına
devri veya intikali mümkün olan haklardır.
Mal varlığı hakları, mülkiyet hakkı vs.
·
Devredilemeyen
Haklar: Kişilik
hakları, oturma hakkı, nafaka hakkı gibi devredilemeyen haklardır.
Amaçlarına
Göre Haklar:
·
Yenilik
Doğuran Haklar: Kullanılmalarıyla
mevcut hukuki durumu etkiler. 3’e ayrılmaktadır.
1.
Kurucu
Yenilik Doğuran Haklar: Bu
hakların kullanılması ile daha önce mevcut olmayan bir hak kazanılır.
Satış sözleşmesi gibi.
2.
Değiştirici
Yenilik Doğuran Haklar: Bu hak
kullanıldığında var olan durumda değişiklik yapan haklardır.
Defolu bir malı değiştirmek gibi.
3.
Bozucu
Yenilik Doğuran Haklar: Kullanıldığında
var olan durumu ortadan kaldıran haklardır. Daha önce mevcut olan hukuksal bir
durum ortadan tamamen kalkar.
Fesih, askerlik dolayısıyla işe devam edememe gibi.
·
Yenilik
Doğurmayan Haklar: Alelade
haklar da denilen bu hakların kullanılması sonucu yeni bir hukuksal sonuç
doğmaz.
Velayet gibi.
Toplantı, Mülkiyet ve İspat Hakkı Hakların Korunması
Toplantı, Mülkiyet ve İspat Hakkı Hakların Korunması
Toplantı hak ve hürriyetleri, Mülkiyet hakkı, Hakların
korunması, İspat hakkı, Temel hak ve hürriyetlerin korunmasını Kişinin Hakları
ve Ödevleri – Bölüm 4 konumuzda inceleyeceğiz. Önceki konumuzda kpss vatandaşlık dersi Kişinin Hakları ve Ödevleri –
Bölüm 3 kısmını incelemiştik. Şimdi de Kişinin Hakları ve Ödevleri – Bölüm
4 ü işleyeceğiz.
Kişinin Hakları ve
Ödevleri – Bölüm 4
1.Toplantı
hak ve hürriyetleri
A. Dernek kurma hürriyeti
Tüm vatandaşlar izin almadan dernek kurma
ve üye olma hakkına sahiptir. Fakat hiç kimse bu dernekleri kurmaya veya üye
olmaya zorlanamaz. Dernek hakkındaki sınırlamalar ancak kanunda belirtilen
sebeplerle yapılabilir. Dernekler kanunun gerektirdiği hallerde hakim
tarafından kapatılabilir.
B. Toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme
hakkı
Herkes izin almadan, silahsız ve saldırı
yapmadan toplantı ve gösteri yürüyüşü yapma hakkına sahiptir. Bu toplantı ve
yürüyüşler ancak milli güvenlik, kamu düzeni, özgürlüklerin korunması, suç
işlenmesinin önlenmesi gibi sebeplerle kanunla sınırlanabilir.
2.
Mülkiyet hakkı
Herkes, mülkiyet ve miras hakkına
sahiptir. Bu haklar, ancak kamu yararı amacıyla sınırlanabilir. Bu hakkın
kullanılması toplum yararına aykırı olamaz.
3.
Hakların korunması ile ilgili hükümler
a. Hak arama hürriyeti
Herkes meşru araç ve yollardan
faydalanarak yargı önünde davalı ve davacı olarak iddia ve savunma ile adil
yargılanma hakkına sahiptir.
b.Kanuni hakim güvencesi
Hiç kimse kanunen bağlı olduğu mahkemeden
başka bir makam önüne çıkarılamaz. Ve bu sonucu doğuracak herhangi bir
olağanüstü makam kurulamaz.
c.Suç ve cezalara ilişkin esaslar
Kimse işlendiği zaman yürürlükte bulunan
kanunun suç saymadığı bir fiilinden dolayı cezalandırılamaz. Yani kanundaki
ceza geriye yürütülemez. Ceza ve ceza yerine geçecek güvenlik tedbirleri ancak
kanunla konulur. Suçlu olduğu hükmen belirlenmeyinceye kadar kimse suçlu
sayılmaz.
Kanuna aykırı olarak elde edilen bilgiler delil olarak kabul edilemez.
Cezanın sorumluluğu şahsidir. Kimse sözleşmeden doğan bir yükümlülüğü yerine
getirmediği için özgürlüğü kısıtlanamaz. Ölüm cezası verilemez.
4.
İspat hakkı
Kamu hizmet ve görevlerini yerine
getirenlere görev başında yapılan isnatlardan dolayı açılan hakaret davalarında
sanık isnadın doğruluğunu ispat hakkına sahiptir.
5.
Temel hak ve hürriyetlerin korunması
Anayasa ile tanınmış hak ve hürriyetleri
ihlal eden tüm vatandaşlar yetkili makama geç kalınmadan başvurma imkanın
sağlanmasını isteme hakkına sahiptir. Kişinin resmi görevliler tarafından
uğradığı haksız işlemler sonucu uğradığı zarar devlet tarafından karşılanır.
Temel Hak ve Ödevler
Temel Hak ve Ödevler
Temel hak ve ödevler konusu temel hak ve hürriyetlerin
niteliği, kötüye kullanılması veya kullanılamaması, durdurulması ve
yabancıların durumu gibi alt başlıklarla beraber irdelenmektedir. Temel hak ve
ödevler konumuzda anayasada belirlenmiş vatandaşlık hak ve ödevlerini ve
çeşitlerini inceleyeceğiz. Karışık ve anlaması zor bir konu olduğu ön
yargısı oluşan konulardan biri olmakla birlikte aslında günlük hayatımızla iç
içe olan maddeleri daha iyi kavrayacağız. Önceki konumuzda kpss vatandaşlık
dersi 1982 Anayasasına Giriş ikinci bölümünü incelemiştik. Sıradaki konumuzda
ise Temel Hak ve Ödevler konusunu işleyeceğiz.
Temel Hak ve Ödevler
Aynı vatan toprağını paylaşan, aynı devlet
vatandaşı olan her bireye vatandaş denir. Herkes kişiliğine bağlı, dokunulup,
devredilemez, vazgeçilemez, temel hak ve hürriyete sahiptir.
Temel
Hak ve Ödevlerle İlgili Genel Hükümler
1.Temel hak ve hürriyetlerin niteliği
Temel hak ve hürriyetler, kişinin topluma,
ailesine ve diğer kişilere karşı ödev ve sorumluluklarını içerir.
2.Temel hak ve hürriyetlerin kötüye
kullanılması
Temel hak ve hürriyetler, özlerine
dokunulmadan sadece anayasanın ilgili maddelerinde belirtilmiş nedenlere bağlı
olarak kanunla sınırlandırılabilir. Sınırlamalar anayasanın özüne ve ruhuna,
demokratik toplum düzenine, laik Cumhuriyetin gereklerine ve ölçülülük ilkesine
uygun olmak zorundadır.
3.Temel hak ve hürriyetlerin kötüye
kullanılamaması
Anayasada yer alan hiçbir hak ve hürriyet
, Devletin ülke ve milleti ile bölünmez bütünlüğünü bozmayı ve insan haklarına
dayalı demokratik ve laik cumhuriyeti ortadan kaldırmayı amaçlayan faaliyetler
olarak kullanılamaz.
Hiçbir anayasa hükmü, Devlete veya
kişilere tanınan temel hak ve hürriyetlerin yok edilip sınırlandırılmasını
amaçlayan bir faaliyette bulunmayı sağlayacak biçimde yorumlanamaz.
Bu hükümlere karşı faaliyette bulananlar
hakkında uygulanacak işlemler kanunla düzenlenir.
4.Temel hak ve hürriyetlerin
kullanılmasının durdurulması
Savaş, seferberlik, sıkıyönetim veya
olağanüstü hallerde, uluslararası hukuktan doğan ilkeler ihlal edilmemek
haydı ile gerekli ölçüde temel hak ve hürriyetlerin kullanılması kısmen veya
tamamen durdurulabilir. Ya da bunlar için anayasada öngörülen güvencelerle
aykırı tedbirler alınabilir.
Birinci fıkrada belirlenen durumlarda da
savaş hukukuna uygun fiiller neticesinde ortaya çıkan ölümler dışında, kişinin
yaşama hakkına, maddi ve manevi varlığının bütününe dokunulamaz. Temel hak ve
ödevler çerçevesinde kimse din, vicdan, düşünce ve kanaatlerini açıklamaya
zorlanamaz ve bunlardan dolayı suçlanamaz. Suç ve cezalar geçmişe ve geriye
yürütülemez. Suçluluğu mahkeme kararı ile belirleninceye kadar kimse
suçlu sayılamaz. Bu temel hak ve ödevlerin kazandırdığı bir haktır.
5.Yabancıların durumu
Temel hak ve hürriyetler, yabancılar için,
milletler arası hukuka uygun olarak kanunla sınırlanabilir.
Sosyal ve Ekonomik Haklar
Sosyal ve Ekonomik Haklar
Sosyal ve Ekonomik Haklar konumuzda Ailenin
korunması ve çocuk hakları, Eğitim ve öğrenim hakkı, Kamu yararı bölümlerini
inceleyeceğiz. 3 başlığa ayırarak işleyeceğimiz bu konuda bazı 2010
değişiklikleri de belirtilmiştir. Önceki konumuzda kpss vatandaşlık dersi Kişinin Hakları ve Ödevleri – Bölüm
4 kısmını incelemiştik. Sıradaki konumuzda ise Sosyal ve Ekonomik Haklar
konusunuişleyeceğiz.
Sosyal ve Ekonomik
Haklar
1.
Ailenin korunması ve çocuk hakları
Türk toplumunun temeli ailedir. Aile eşler
arasındaki eşitliğe dayanır. Devlet Sosyal ve Ekonomik Hakların gereği olarak
ailenin huzur ve refahı , ananın ve çocukların korunması için gerekli
tedbirleri alır.
Her çocuk, korunma ve bakımdan yararlanma, yüksek yararına aykırı
olamadıkça ana ve babasıyla kişisel ve doğrudan ilişki kurma ve sürdürme
hakkına sahiptir. (2010 değişikliği)
Devlet her türlü istismara ve şiddete karşı çocukları koruyucu tedbirleri
alır. (2010 değişikliği)
2.
Eğitim ve öğrenim hakkı ve ödevi
Sosyal ve ekonomik haklar konusunda ikinci
başlık eğitim ve öğrenim hakkı ve ödevidir. Kimse eğitim ve öğrenim hakkından
yoksun bırakılamaz. Öğrenim hakkının kapsamı kanunlarla belirlenir ve
düzenlenir. Eğitim ve öğretim devlet kontrolü altında yapılır. Kanunda
belirlenmiş maddelere aykırı eğitim ve öğretim yerleri açılamaz. İlköğretim kız
ve erkek bütün vatandaşlar için zorunludur. Sosyal ve Ekonomik Hakların
gereğiyle devlet okullarında eğitim parasızdır. Devlet maddi durumu olmayan
başarılı öğrencilere burs ve diğer yollarla yardım eder.
3. Kamu
yararı
a. Kıyılardan yararlanma
Kıyılar devlet tasarrufu altındadır.
Deniz, göl, akarsu kıyıları ve sahil şeritlerinde yararlanmada öncelikle kamu
yararı gözetilir.
b. Toprak mülkiyeti
Devlet toprağın verimli olarak
işletilmesini korumak ve geliştirmek, erozyonu önlemek için gerekli tedbirleri
alır.
c. Tarım, hayvancılık ve bu üretim
dallarında çalışanların korunması
Devlet, tarım arazileri ile çayır ve
meraların amaç dışı kullanımını ve tahribini önlemek, bitkisel ve hayvansal
üretimi arttırmak için bu işle uğraşanları araç gereç ve girdilerinin
sağlanmasını kolaylaştırır.
d. Kamulaştırma
Kamu yararı için gerçek karşılıklarını
eşin ödemek şartı ile özel mülkiyette bulunan taşınmazların tamamı yada bir
kısmının kanuna uygun olarak, kamulaştırmaya denir. Kamulaştırma bedeli ile
kesinleşen artırım bedeli nakden ve peşin olarak ödenir.
e. Devletleştirme ve özelleştirme
Kamu hizmeti özelliği taşıyan özel
teşebbüsle, kamu yararı adına devletleştirilebilir. Devletleştirme gerçek
karşılı üzerinde yapılır.
Özel Hayatın Gizliliği, Seyahat, Din ve Vicdan Hürriyeti
Özel Hayatın Gizliliği, Seyahat, Din ve Vicdan
Hürriyeti
Özel Hayatın Gizliliği ve Korunması, Yerleşme ve
Seyahat Hürriyeti, Din ve Vicdan Hürriyeti başlıkları Kişinin Hakları ve
Ödevleri – Bölüm 2’de işleyeceğimiz bireysel hak ve ödevlerin devamını içermektedir.
Önceki konumuzda kpss vatandaşlık dersi Kişinin Hakları ve Ödevleri – Bölüm
1 kısmını incelemiştik. Sıradaki konumuzda ise Kişinin Hakları ve Ödevleri –
Bölüm 2’yi işleyeceğiz. Bütünlük, özgür irade, hürriyet, varlık ve birçok
alanda kişinin hakkının korunmasını sağlayan bu bölümleri inceleyelim.
Kişinin Hakları ve
Ödevleri – Bölüm 2
1. Özel
hayatın gizliliği ve korunması
Kişinin Hakları ve Ödevlerinden özel
hayatın gizliliği ve korunması üç bölüme ayrılır;
a. Özel hayatın gizliliği
Kanunlara göre herkesin özel hayatına ve
aile hayatına saygı gösterilmesini istemek hakkıdır. Özel hayatın ve aile
hayatının gizliliğine kimse dokunamaz. Kanunda belirlenmiş sebepler, haller,
yazılı emir bulunmadıkça kimsenin üstü, özel eşyaları ve kağıtları aranıp
bunlara el konulamaz.
2010 yılında yapılan değişiklikle bu haklara şu madde eklenmiştir. Herkes
kendisi ile ilgili kişisel verilerin korunmasını isteme hakkına sahiptir.
Kişisel veriler ancak kanunda öngörülen durumlarda ya da kişinin kendi rızası
alınarak işlenebilir.
b. Konut dokunulmazlığı
Kimsenin konutuna dokunulamaz. Kanunda
belirlenmiş özel durum ve ayrıcalıklara dayalı hakim kararı, yazılı emir
olmadıkça kimsenin konutuna girilemez, arama yapılamaz ve kişinin burada
bulunan eşyalarına el konulamaz.
c. Haberleşme hürriyeti
Herkes, haberleşme hürriyetine sahiptir ve
haberleşmenin gizliliği esastır. Belirlenmiş sebeplere göre verilen bir hakim
kararı olmadıkça yada herhangi bir yazılı emir bulunmadıkça haberleşme
engellenemez ve gizliliğine dokunulamaz. ayrıca istisnaların uygulanacağı kamu
kurum ve kuruluşları varsa bu kanunda belirtilir.
2.
Yerleşme ve seyahat hürriyeti
Herkes yerleşme ve seyahat özgürlüğüne
sahiptir. Suç işlenmesini önleme, sosyal ve ekonomik gelişmeyi sağlama, düzenli
kentleşme ve kamu mallarının korunması için yerleşme hürriyeti kanunla
sınırlandırılabilir.
Seyahat hürriyeti ise soruşturma ve suç
işlenmesini önlemek amacıyla kanunla sınırlandırılabilir.
Vatandaş sınır dışı edilemez ve yurda girme hakkından yoksun bırakılamaz.
3. Din
ve vicdan hürriyeti
Herkes dini inanç, vicdan ve kanaat
hürriyetine sahiptir. 14. maddede yer alan hükümlere aykırı olmadığı sürece tüm
dini ibadet, dini ayin ve törenler serbesttir. Kimse dini açıdan herhangi bir
dini zorlamaya uğrayamaz. Kimse dini törenlere katılmaya, dini inancını
açıklamaya zorlanamaz. Ve dini inanç ve ibadetlerinden dolayı kınanıp
suçlanamaz.
Ülkemizde din ve ahlak eğitimi ve öğretimi devlet kontrolünde yapılır.
Kişinin Hakları ve Ödevleri – Bölüm 1
Kişinin Hakları ve Ödevleri – Bölüm 1
Kişinin Hakları ve Ödevleri – Bölüm 1’de kişinin
dokunulmazlığı, maddi ve manevi varlığı, zorla çalıştırma yasağı, kişi
hürriyeti ve güvenliği gibi vatandaşın bireysel haklarını ve bu hakların
çeşitlerini inceleyeceğiz. Bu haklar ve ödevler günlük hayatımızda çoğu zaman
farkında bile olmadan kullandığımız haklardır. Önceki konumuzda kpss vatandaşlık dersi Temel Hak ve Ödevler
konusunu incelemiştik. Sıradaki konumuzda ise Kişinin Hakları ve
Ödevlerinden birinci bölümünü işleyeceğiz. Kişinin Hakları ve Ödevleri
konusu 15 ana başlık altıda toplanmış kişinin sahip olduğu hakları ele
alan bir bölümdür. konumuzun uzunluğu nedeni ile bölümler halinde konumuzu
inceleyeceğiz. Kişinin bütünlük, özgür irade, hürriyet, varlık ve birçok
alandaki hakkının korunmasını sağlayan bu bölümleri inceleyelim.
Kişinin Hakları ve
Ödevleri – Bölüm 1
1. Kişinin
dokunulmazlığı, maddi ve manevi varlığı
Herkes yaşama, maddi ve manevi varlığını
koruma ve geliştirme hakkına sahiptir. Tıbbi zorunluluklar ve kanunda yazılı
haller dışında, kişinin vücut bütünlüğüne müdahale edilemez. Kişinin Hakları ve
Ödevleri kapsamında kişinin rızası olamadan bilimsel ve tıbbi deneylere tabii
tutulamaz.
Ve yine Kişinin Hakları ve Ödevleri
kapsamında kimseye işkence ve eziyet yapılamaz. Kimse insan haysiyetiyle
bağdaşmayan bir ceza veya muameleye tabi tutulamaz.
Meşru müdafaa hali, tutuklama ve yakalama kararının uygulanması, bir
tutuklu veya hükümlünün kaçmasının önlenilmesi , bir ayaklanma veya isyanın
bastırılması,sıkıyönetim veya olağanüstü hallerde yetkili makamın verdiği
emirlerin uygulanması sırasında silah kullanılmasına kanunun izin verdiği
durumlarda meydana gelen öldürme fiilleri, “herkes yaşama, maddi, manevi
varlığını koruma ve geliştirme hakkına sahiptir.” hükmünün dışındadır.
2.
Zorla çalıştırma yasağı
Hiç kimse zorla çalıştırılamaz. Angarya
Kişinin Hakları ve Ödevlerinde yasaktır.
Şekil ve şartları kanunla düzenlenmek üzere hükümlülük ve tutukluluk
süreleri içindeki çalıştırmalar, olağanüstü hallerde vatandaşlardan istenecek
hizmet ve çalışmalar, ülke ihtiyaçlarının zorunlu kıldığı alanlarda öngörülen
vatandaşlık görevi niteliğindeki beden ve fikir çalışmaları zorla çalıştırma
sayılmaz.
3. Kişi
hürriyeti ve güvenliği
Herkes kişi hürriyeti ve güvenliğine
sahiptir. Şekli ve şartı kanunda gösterilen hallerin dışında kimse
hürriyetinden yoksun bırakılamaz. Suçluluğu hakkında kuvvetli belirti bulana
kişilerin tutuklanmayı zorunlu kılan hallerde tutuklanabilir.
Yakalanan veya tutuklanan kişilere
bunların nedenleri ve haklarında yapılmış iddialar hemen , toplu suçlarda ise
hakim karşısına çıkarılana kadar bildirilir. Ayrıca kişinin yakalandığı
veya tutuklandığı yakınlarına hemen bildirilir. Bu kişiler makul süre içinde
yargılanmayı ve soruşturma süresinde serbest bırakılmayı isteyebilirler.
Bu esaslara uygun olmayan işleme uğrayan
kişilerin uğrayacağı zarar, tazminat devlet tarafından ödenir.
Kaydol:
Kayıtlar (Atom)
